Kit lniany w szpachlowaniu drewna we wnętrzach - wyniki badań

Najnowsze badania zastosowania kitu lnianego do szpachlowania ubytków w drewnie. 

Kit na bazie oleju lnianego, znany także jako kit lniany, to jeden z najstarszych materiałów stosowanych do wypełniania ubytków w drewnie. Choć kojarzy się przede wszystkim z tradycyjnym osadzaniem szyb w oknach, w przeszłości był również wykorzystywany jako naturalny i trwały materiał do szpachlowania pęknięć, szczelin oraz ubytków w elementach drewnianych we wnętrzach. W czasach, gdy coraz większą wagę przywiązuje się do ekologii oraz kompatybilności materiałów z podłożem, opublikowana niedawno praca dyplomowa Andreasa Johanssona pokazuje, że ten skromny, naturalny produkt ma znacznie większy potencjał, niż mogłoby się wydawać.

Autor zwrócił uwagę na kit lniany podczas odbywania tygodniowego stażu w Gunnebo Castle and Gardens, podczas którego, pod okiem zamkowego cieśli szpachlował ubytki drewnianego cokołu oranżerii. Materiał nie zawierający sztucznych żywic ani rozpuszczalników wydał mu się interesujący i zadał sobie pytanie: w jaki sposób kit na oleju lnianym sprawdziłby się roli materiału wypełniającego w stolarstwie – zarówno z perspektywy zrównoważonego rozwoju, jak i w ramach tradycyjnego rzemiosła.

Kit lniany był powszechnie stosowany od XVIII wieku jako uszczelniacz między szybą a skrzydłem okiennym. Składnikiem kitu, który pełni funkcję spoiwa jest jest oczyszczony olej lniany, natomiast odpowiednią gęstość, plastyczność i właściwości wypełniające zapewnia kreda lub mączka marmurowa. Dzięki naturalnej formule kit „pracuje” podobnie jak drewno – wykazuje pewien stopień elastyczności i potrafi kompensować drobne ruchy wynikające ze zmian wilgotności. Oprócz łatwej dostępności surowców, na popularyzację stosowania kitu wpływ miał również fakt, że jest on wodoodporny, łatwy w aplikacji i późniejszej renowacji. Po nałożeniu schnie w taki sam sposób jak farba na oleju lnianym, poprzez utlenianie czyli proces, w którym cząsteczki oleju chemicznie się ze sobą wiążą absorbując tlen z powietrza. Dopiero w latach 60 tych pogorszenie się jakości drewna stosowanego do wytwarzania okien sprawiło, że olej zawarty w kicie był szybko wchłaniany przez drewno, co powodowało szybkie twardnienie i wykruszanie się uszczelnienia. 

Zastosowanie kitu lnianego w szpachlowaniu ubytków i szczelin w drewnie nie było do tej pory szczegółowo opisywane, wzmianki na temat stosowania kitu w renowacji mebli, boazerii, listew przypodłogowych czy ościeżnic pojawiały się w literaturze sporadycznie. Andreas Johansson postanowił poddać analizie możliwości zastosowania różnych kitów lnianych jako materiału wypełniającego, a także zebrać informacje od rzemieślników, którzy wykorzystują go swojej codziennej praktyce. Wykorzystano 3 różne gotowe tradycyjne kity na oleju lnianym i jeden samodzielnie przygotowany. Malowano jedną farbą na oleju lnianym (nie badano wpływu farby na kit). W eksperymencie wykorzystano łącznie 10 próbek z 10 narożnikami wewnętrznymi i 10 narożnikami zewnętrznymi. Oceniano czas schnięcia, osiadanie i pękanie oraz łatwość nakładania różnymi narzędziami (palce, nożyk do kitowania, szpachelka, papier ścierny). 

Badanie wykazało, że właściwości kitu różniły się w zależności od producenta i metody aplikacji. Kity Danalim i Allbäck miały najkrótszy czas schnięcia (około 18 godzin), podczas gdy kit własnej roboty sechł dużo dłużej (26 godzin). Zapadanie się kitu podczas wysychania obserwowano głównie w przypadku większych szczelin (3-6 mm), przy czym najwieksza tendencję do osiadania miał własnoręcznie wykonany kit. Próbę przyczepności farby również najgorzej przeszedł kit samodzielnie mieszany. Eksperyment wykazał, że kit może zapewnić ładną powierzchnię, jeśli zostanie prawidłowo nałożony i będzie miał wystarczająco dużo czasu na związanie. Zdaniem cytowanych w pracy dyplomowej rzemieślników szpachlówka lniana najlepiej nadaje się do wypełniania szczelin o szerokości do 2,5 mm - 3 mm. Większe ubytki lepiej wypełnić drewnem.  Kit można nakładać zarówno na drewno surowe, jak i wcześniej malowane, pod warunkiem że powierzchnia zostanie odpowiednio przygotowana. Kluczowe jest jej oczyszczenie, odtłuszczenie oraz – w przypadku bardzo chłonnych elementów – delikatne zagruntowanie, aby masa nie oddała zbyt szybko oleju w głąb podłoża.

foto: A. Johansson.

Podsumowując, kit lniany to materiał o wyjątkowo korzystnych właściwościach w kontekście szpachlowania ubytków w drewnie. Łączy tradycyjną, sprawdzoną recepturę z funkcjonalnością, której często brakuje nowoczesnym wypełniaczom syntetycznym. Jest ekologiczny, kompatybilny z naturalnym drewnem, elastyczny i długowieczny. Dla osób zajmujących się renowacją czy konserwacją stolarki, a także dla majsterkowiczów szukających trwałych i naturalnych rozwiązań, kit lniany pozostaje jednym z najciekawszych i najbardziej godnych zaufania materiałów.

Kilka słów komentarza od AgoHome.pl:

Jeśli zajmujesz się stolarką, renowacją wnętrz lub po prostu lubisz pracować z drewnem, praca Andreasa Johanssona „Linoljekitt på inomhussnickerier” to lektura, która może realnie zmienić Twoje podejście do wypełniania ubytków. Autor bada w niej coś, o czym często mówi się zbyt mało: jak zachowuje się tradycyjny kit lniany, gdy zamiast do osadzania szyb w oknach trafia jako wypełniacz do szczelin i niedoskonałości w stolarkach wewnętrznych.

Dlaczego warto ją przeczytać, pomimo tego, że badanie wykonano na małej ilości próbek i bez prób w komorze starzeniowej? Po pierwsze — Johansson wyciąga temat kitu lnianego z zapomnienia. Większość prac dotyczących uzupełniania ubytków w zabytkowych stolarkach skupia się na syntetycznych szpachlówkach lub kleju mieszanym z pyłem drzewnym, a przecież kit lniany to surowiec naturalny, elastyczny, trwały i zgodny z konserwatorską zasadą odwracalności. Po drugie — praca nie opiera się na teoretycznych rozważaniach, ale na praktycznych testach, obserwacjach i analizie zachowania materiału w różnych sytuacjach. Czytając tę pracę dowiesz się, jak kit reaguje w wąskich i szerokich szczelinach, jak przebiega jego schnięcie, kiedy tworzy się skórka, jakie są ograniczenia i w jakich warunkach materiał pracuje najlepiej. To lektura dla osób, które chcą świadomie korzystać z tradycyjnych technologii, zamiast automatycznie sięgać po syntetyczne rozwiązania. Praca Johanssona pokazuje, że kit lniany nie jest anachronizmem, lecz w pełni funkcjonalnym narzędziem, które — przy odpowiedniej wiedzy — może konkurować ze współczesnymi wypełniaczami. Mamy nadzieję, że powstaną kolejne prace na ten temat. 

Nasze własne spostrzeżenia dotyczące kitu Allbäck:

Aplikacja kitu lnianego jest stosunkowo prosta, choć wymaga cierpliwości. Produkt powinien mieć temperaturę pokojową i być wcześniej starannie wyrobiony, aby uzyskał jednolitą, plastyczną strukturę. Trzymany zbyt długo w dłoni staje się lepki - wtedy najlepiej odłożyć go na chwilę aby stał się nieco bardziej zwarty. Nakłada się go stopniowo wypełniając szczeliny i wygładzając powierzchnię. W przypadku głębokich ubytków zdecydowanie polecamy nakładanie kilku cieńszych warstw, co minimalizuje ryzyko pęknięć i zapewnia równomierne schnięcie.

foto: Allbäck Linoljeprodukter AB 

Jedną z charakterystycznych cech kitu lnianego jest powolny proces utwardzania. Na powierzchni masa dość szybko tworzy tzw. skórkę, czyli cienką, elastyczną warstwę wyschniętego oleju. Wnętrze pozostaje jednak plastyczne jeszcze przez wiele dni, a w przypadku grubszych warstw nawet tygodni. Nie oznacza to jednak konieczności wielodniowego oczekiwania na wykończenie – producent dopuszcza ostrożne malowanie kitu farbą na oleju lnianym już następnego dnia. Tu ważna uwaga: jeśli kit dla szybszego formowania skórki był posypywany proszkiem pumeksowym lub kredą, trzeba cały luźny pył zetrzeć miękkim pędzlem zanim zacznie się malować. Nie warto zbytnio spieszyć się z malowaniem - jeśli zamalujesz kit zaraz po położeniu, istnieje ryzyko powstawania na farbie tzw. pęcherzy olejowych. 

Bibliografia:

Johansson, A. (2025). Linoljekitt på inomhussnickerier: Hur linoljekitt kan fungera som ett utfyllnadsmaterial i glipor på inomhussnickerier [Bachelor/Master thesis, Göteborgs universitet]. GUPEA. https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/86602